तर आठवते का गाणे "पान खायो सैया हमार" ...अशा ह्या पानाची गोष्ट घेऊन आल्या आहेत मनीषा बेळगे .... "खाईन तुपाशी" मध्ये

प्रिय आई,

साष्टांग प्रणाम माझ्या घरी गणरायाचे आगमन झालेले आहे, त्यामुळे खूप व्यस्त आहे. गणपतीची आरास, आरती ,प्रसाद एवढ्या धांदलीत मी तुला पत्र लिहितेय. गणेश मूर्ती ची स्थापना करण्यासाठी खाण्याचे पान आणि सुपारीची आवश्यकता असते. तसे दुबई मध्ये हि गोष्ट अतिशय दुर्लभ आहे. कारण इथे कायद्याने गुटखा,पान,तंबाखू, खसखस यांना बंदी आहे. या गोष्टी आपणाकडे आढळून आल्यास चांगलाच दंड आहे, जेल हि होऊ शकते. तरीही काही बहादूर विक्रेते या गोष्टी लपून छपून विकतात. पानाची टपरी वगैरे तुला दिसणार नाही. सिगरेट मात्र राजरोसपणे विकली जाते कारण सिगरेट स्टेटसचा एक भाग आहे आणि पान खाणे म्हणजे निव्वळ देहातीपणा एकूण पान खाऊन मारलेल्या पिचकाऱ्याचे दर्शन इथे होत नाही.

तर हे खाऊचे पान पूजेसाठी मी मिळवलेच. या पानाविषयी माझी उत्सुकता फारच वाढली म्हणून थोडी फार माहिती मी मिळवली. संस्कृत मध्ये पानाला ताम्बूल आणि गुजराती मध्ये नागुरवेल म्हणतात,तर आपण याला विड्याची पाने म्हणतो. असे म्हणतात १०० पाने १ किलो तुपाच्या ताकदीची असतात, आता खरे खोटे देवाला माहित, कारण ती देवाला पूजेत लागतात.

भारतात सर्वच राज्यात पान आणि सुपाऱ्या देवकार्यासाठी जातात.सांगायचा मुद्दा असा कि आपल्याकडे या पानाशिवाय कुठलेही धार्मिक कार्य तसेच लग्न,मुंज वैगरे पार पडत नाही. तर ह्या पानाचा शोध प्रथम एका बेटावर लागला, पुढे मुगल सल्तनत मध्ये फार लोकप्रिय झाले.पानाचा महिमा सिनेमापासून तर मुजरा ऐकणाऱ्या पर्यंत सर्वांनाच माहित आहे. ह्या पान प्रेमातून कोणी सुटले नाही. पानाची काही प्रसिद्ध नावे, काही गाणी, मुजरे, एवढेच नाही तर ओव्या, अभंग तसेच श्लोक हि लिहिल्या गेलेत. मध्यंतरी गुटख्याचे आगमन झाल्यावर या पानाच्या विक्रीवर परिणाम झाला खरा, पण पानाचे स्थान अढळ राहिले.

मी तुला पानाचे गुण सांगतेय याचा अर्थ असा मुळीच नाही कि तू किंवा कोणी पान खाण्यास सुरुवात करावी. पान तसे वाईट नाही गुटखा, तंबाखू आणि सिगारेट पेक्षा ठीकच आहे. तसा पानाचा विडा मुखशुद्धी आहे खरा पण दाताच्या शुभ्रतेची पार वाट लागते.पानातील औषधी गुणधर्मामुळे सर्दी पडसे, डोकेदुखीलाही आराम मिळतो.

पान लावण्याच्या लकबीवरून वर्षानुवर्षे पान खाणाऱ्या एका बाई ने चोराला पकडले होते.त्याचे असे झाले, एक चोर स्री वेषभूषा करून रोज संध्याकाळी गप्पा मारत पान खात बसलेल्या स्रिया मध्ये जाऊन बसत असे. त्याला सोने नाणे मालमत्ते बद्दल माहिती काढायची असावी.थोडक्यात रेकी करण्यास येत असावा.एक दिवस पानाला चुना लावण्यासाठी त्याने चुना मागितला,आणि त्याने चुना अंगठ्याने काढल्यावर लगेच त्याला हटकले असता.पळण्याचा प्रयत्नात असताना सर्वांनी पकडला.त्या बाईंच्या मते डब्बीतून चुना काढताना पुरुष अंगठ्याचा वापर करतात आणि स्रिया बोटाचा.चला निरीक्षणाचा असाही फायदा झाला.

मागे भारत बांगलादेश युद्धात बांगलादेशने जेंव्हा भारतापुढे शरणागती स्वीकारली तेंव्हा बांगलादेशाच्या जनरलच्या विरोधात रहमान आयोगाने आरोप लावला कि "जनरल नियाजी कि पान बनाने मे ही अधिकतम उर्जा खर्च होती है|" तर असा हा पानाचा महिमा संपणार नाहीच.पुन्हा लिहीनच तूर्तास थांबते

तुझी लाडकी लेक मनिषा

By: न लिहिलेली पत्रे-Unwritten Letters 

न लिहिलेली पत्रे-Unwritten Letters

मनीषा बेळगे ह्यांचे रविवारचे पत्र म्हणजे एक अनुभव असतो...एक सफर असते....वेगळ्या विश्वाची....त्यात फक्त एक रेसिपी मिळत नाही...तर वेगळ्या दुनियेची...माणसांशी...ओळख सुद्धा होते...तर...न संपणाऱ्या रात्रीची गोष्ट....

प्रिय आई,


साष्टांग प्रणाम गणपती विसर्जन झाले कि पाऊस हि जातो असे म्हणतात त्यानुसार आता पावसाळा संपून हिवाळा सुरु होईल. स्वेटर आणि आणखी गरम कपडे कपाटाबाहेर येतील. मग गरम कपडे, गरम सूप, भाजलेली मकाची कणसे,हुरडा खाण्याचे दिवस येतील. एकूण गुलाबी थंडीचे आगमन होईल.


ह्या सगळ्या गोष्टींची खूप आठवण येते. इकडे हि कडक उन्हाळ्यानंतर गुलाबी हिवाळा सुरु होईल.इथे हिवाळ्यात हटकून थोडाफार पाऊस पडतो. इतकाच काय तो बदल बाकी कधी कधी भयंकर धुके पडते.दिवसा ढवळ्या समोरचे काही दिसत नाही आणि गाड्यांचे अपघात होतात. तसा ऋतू मध्ये सहज बदल होतो.अगदीच नकळत.


अशा या गुलाबी हिवाळ्यात दिवस छोटा आणि रात्र मोठी होते. संपूर्ण हिवाळ्यात एक रात्र अशी येते ,अगदी वैऱ्याची रात्र म्हंटले तरी चालेल.संपता संपत नाही. इकडे साधारण डिसेंबर मध्ये हि रात्र येत असावी असा माझा अंदाज आहे. तशी हि वैऱ्याची रात्र मात्र ईरानी( फारसी ) लोकांमध्ये " शबे यलदा" म्हणून मोठ्या आनंदाने साजरी करतात.यलदा चा अर्थ जन्म घेणे असा होतो शब म्हणजे रात्र. "


ह्या सणासाठी ईराणी लोक आधीच जय्यत तयारीत असतात. या रात्रीच्या उत्सवासाठी सगळा परिवार एकत्र येऊन दस्तर खान सजवतो. सर्व प्रकारचे ड्राय फ्रुट्स आणि त्यापासून बनवलेले पारंपारिक पदार्थ तसेच ताजी फळे मुखत्वे टरबूज आणि डाळिंब ,अंगूर यांचा जास्त समावेश असतो. निरनिराळ्या खाद्य पदार्थ, पेय आणि टरबूज हमखास खातात. तसे तरी टरबूज खाण्यास डॉक्टर मनाई करतात पण ईराणी लोक ह्या रात्री टरबूज खाल्ल्याने पुढे थंडीचा मौसम असे पर्यंत सर्दी होत नाही असे मानतात.नौरोज इतकाच हा हि सण त्यांच्यासाठी मोठाच आहे. म्हणजे एकूण रात्रभर जागरण करून पहाटेचा सूर्य बघणे एकमेव हेतू असावा.


ह्या मोठ्या रात्रीनंतर दिवस थोडा थोडा वाढण्यास सुरवात होते म्हणून सूर्य जो कि सगळ्या सृष्टीला प्रकाशित करतो .त्याच्या स्वागतासाठी हि रात्र असावी. तसे आपणही कोजागिरी साजरी करतोच पण रात्रभर जागत नाहीत. उकळलेल्या दुधात चंद्राचे प्रतिबिंब पडले कि दुध पिऊन झोपून जातो. ईरानी (फारसी )लोकांचे तसे नाही. ही मंडळी रात्रभर जागतात, मैफिली जमतात.म्हातारी माणसे जुन्या गोष्टी सांगतात.शेर,शायर, दोहे, कविता झक्कास मैफिल जमते.जुन्या प्राचीन गोष्टी या दिवशी मुखोद्गत होत असाव्यात.


शेर वरून आठवले जुन्या काळात एक ईराणी कवी कासीम फिरदौसी याने जगातील सगळ्यात लांबलचक कविता लिहिली.त्यात ६० हजार शेर आहेत.आणि ते त्याने तब्बल त्याने ३५ वर्षे खर्चून लिहिलेत.त्या महान ग्रंथाचे नाव आहे " शाह्नामा",तसे जगात सगळ्यात मोठे आणि सर्वोत्तम खंड काव्य म्हणून महाभारतचाहि उल्लेख येतो.सांगण्याचा मुद्दा हाच कि जगात किती महान ग्रंथ घडवले गेलेत.


नाहीतर मी रेसिपी लिहितेय. तसा माझा काही महान ग्रंथ लिहिण्याचा मुळीच उद्देश नाही मी तुला पत्र लिहिण्यातच खुश आहे.या पत्रात तुला मी पर्शियन पुडिंग फिरणी ची रेसिपी सांगणार आहे. साहित्य - १ लिटर दुध, ८ टेबल स्पून साखर, २ टेबल स्पून तांदुळाचे पीठ, २ टेबल स्पून रोज वाटर, ४ चमचे पिस्ते ,इलायची पावडर . कृती - जाड बुडाच्या भांड्यात दुध उकळण्यास ठेवावे ,उकळी आल्यावर त्यात तांदुळाचे पीठ घालून सतत मिश्रण ढवळत राहावे,थोडे दाटसर वाटले कि त्यात साखर आणि रोज वाटर घालून साखर विरघळेपर्यंत हलवत राहावे.२ मिनटात फिरनी तयार वरून थोडी इलायची पावडर आणि पिस्त्याचे कप घालून थंड करण्यास ठेवावी. आणि थंडच सर्व करावी. कमी साहित्य आणि अत्यंत कमी वेळात पण स्वादिष्ट अशी फिरनी करून बघ..रेसिपी कशी वाटली कळव.

तूर्तास थांबते.

तुझी लाडकी लेक


मनिषा

  रामू --एक मुंगुस 

--------------------------------------------

                काही आठवणीची मनात अशी साठवण होते कि त्या  संपता संपत  नाही .अशीच एक आठवण माझ्या मनाला चटका लावून गेली . हि गोष्ट मी साधारण  १२ वर्षाची  असेल तेंव्हाची आहे. मी  इयत्ता पाचवीत  शिकत होते.माझे सातवीपर्यंत चे शिक्षण आमच्या  छोट्या गावात झालेले आहे .  मला लहानपणापासूनच पाळीव प्राण्यांचा 

फार लळा आहे . त्यावेळी आमच्याकडे ४ कुत्रे होते  . आमचा  शेतमळा शाळेकडे जाणाऱ्या रस्त्यात होता .जाताना आणि येताना मी तिथे जात असे .काही मित्र मैत्रिणींसोबत तिथे          खेळत असे ..कुत्र्यांची  राजा ,प्रधान ,टीलु ,आणि टोप्या अशी  नावे होती .

  आमच्याकडे  आमच्या शेतात काम करणारी पाच सहा कुटुंबे त्याच मळ्यात राहत होती .तशी राहण्याची  व्यवस्था जमीनदार ने  करायची  असते .हि पद्धत तेंव्हाही होती .त्यात एक कुटुंब होते महादू  भिल्ल याचे .त्याने माझी प्राण्याची  आवड पाहून,मला  पोपट पाळायला आणून दिला .जेमतेम १५ दिवस पोपट राहिला .एक दिवस मांजरीने त्यावर डल्ला मारलाच .त्यावेळी खूप वाईट वाटले होते .त्यानंतर बरेच  दिवस मी शेतमळ्यात गेले नाही .

                                         एक दिवस महादेव माझ्यासाठी घरी एक मुंगुस घेऊन आला माडीवरील एका रुममध्ये लोखंडी पलंगाला त्याला बांधून ठेवण्यात आले होते .मुंगुस  पाळणे हे माझ्यासाठी नवीनच होते.आमच्या घरगड्याने त्याचे नाव रामू ठेवले होते .सुरवातीला दोन दिवस हा पाहुणा बुजल्यासारखा राहिला .मग त्याची आणि माझी चांगली गट्टी जमली .

मी शाळेतून आली कि दफ्तर फेकून प्रथम  त्याच्यासोबत खेळत बसायची  अर्थात आईच्या रागवाण्याकडे दुर्लक्ष करूनच .माझा छोटा भाऊ रामूची खोडी करायचा .मी त्याला खूप जपत असे.मुरमुरे ,फुटाणे ,भिजलेली डाळ आई खायला  देत असे  महादू  त्याच्यासठी कागदात बांधून काहीतरी घेऊन यायचा रामू ते सर्व फस्त करायचा . २महिने उलटले असतील रामू आमच्या घरी चांगलाच रुळला होता.

                                              एक दिवस आमच्या गावाच्या तालुक्याच्या ठिकाणी सर्कस आली होती .त्यावेळी मनोरंजनाची साधने हीच होती .जादूचे खेळ ,डोंबऱ्याचे खेळ गावात कुस्ती कबड्डीचे सामने होत असत  .आत्ता सर्व इतिहास जमा झाले आहे .आम्ही सर्कस पाहायला गेलो आणि त्या सर्कस मधील वन्यप्राण्यांचे  हाल बघून मला जाणीव झाली कि हया जीवांना असे बांधून ठेवणे योग्य नाही .मी घरी येताच ठरवले कि ,  मी रामूला शेतात सोडून देणार . तसे आईला बोलून दाखवले ,पण आईने सांगीतले  कि तुझा छोटा भाऊ रडेल त्याच्या नकळत आपण त्याला सोडून येऊ .माझी आई माझ्या सोबत होती फक्त मी एका संधीची वाट पहात होते .

                                                          रामूच्या जाण्याने सर्वात जास्त त्रास मला होणार  होता .मी एकटीच कोपऱ्यात बसून रडत बसायची .माझी ताई लग्न होऊन सासरी गेली होती तेंव्हा जसे दु ख झाले होते अगदी तसेच दु ख होत होते .एके दिवशी मी त्याला कपड्यात गुंडाळून मळ्यात घेऊन गेले .आणि तिथे सोडून दिले .माझी आठवण म्हणून त्याच्या गळ्यात एक रंगीत दोरी मी बांधली  होती.माझ्या हातून  सुटका होताच रामूने धूम ठोकली ,पण धावताना मागे वळून पाहण्यास तो विसरला नाही .जसे तो आभार मानत असावा .घरी  रामू हरवला म्हणून सांगून टाकले .परंतु आईला सत्य माहित होते .पुढे एक  दीड महिन्यानंतर मी यथावकाश शाळेत गुंतून गेले . 

                                                  आमच्या मळ्यात काही बोरांची झाडे होती .आणि हिवाळ्यात बोरांचा सिझन असल्याने ,आम्ही शाळेत जाता येता बोरे गोळा करण्यास धावत जायचो .एकदिवशी असेच माझी एक मैत्रीण आणि मी बोरे घेण्यास मळ्यात गेलो .खाली बोरांचा सडा पडलेला होता ,मैत्रीण  दोन्ही हाताने बोरे गोळा करू लागली ,मी एका हाताने गोळा करत होती ,कारण एका हातात  पुस्तक होते .ती जास्त बोरे घेईल आणि मला कमी मिळतील या चढाओढीत मी पुस्तक खाली ठेवायला वळले तर ,तेवढ्यात मैत्रीण ओरडली मनिषा साप साप .....तुझ्या पायाजवळ बघ ..... माझ्या पायाजवळ एक नाग फना काढून उभा होता,नागाच्या फण्यावर मी पुस्तक ठेवणार होते , .पुस्तकात आणि नागाच्या डोक्यात दोन बोटाचे अंतर होते .मला तिथून पळून जायचे हि सुचत नव्हते .मी जोरजोरात ओरडत होते आणि भीतीने थरथर कापत होते ,पण सुदैवाने  सापाचे   तोंड माझ्याकडे नव्हते .तो समोर बघत होता .समोर गवतात काहीतरी पुढे आले .मी जोरत ओरडली रामू ...हो रामूच होता तो ,तो रंगीत धागा तसाच त्याच्या गळ्यात होता .त्याचे लक्ष सापाकडे होते .माझ्या मैत्रिणीने मला हाताला धरून खेचले आणि आम्ही दोघींनी धूम ठोकली थेट शाळेत आल्यावरच  थांबलोत.मैत्रीण बोलली तुझे आज रामू मूळेच प्राण वाचले .साप  आणि तुझ्यात काहीच अंतर नव्हते .पण रामू तिथे कुठून आला काय माहित ?  रामू आणि साप एकमेकांकडे बघत होती ,म्हणून तू वाचली.

                              दुसऱ्या दिवशी घरगड्याने आईला सांगतले कि ,बोरीखाली रामू आणि साप दोघेही रक्त बंबाळ होऊन मरून पडले होते .आई ने कितीतरी वेळा रामूचे आभार मानले असतील . तो प्रसंग आजही माझ्या डोळ्यासमोरून हलत नाही .रामूने उपकाराची परतफेड अशी केली होती .

  ------मनिषा बांगर -बेळगे 

  १८/८/२०१२ 

काश

---------------- 

काश ये मुख़्तसर सी मुलाकात ही न होती ,

तो हौसलों को बुलंद करने की इजाजत  ही न  होती

 

काश हमारी भी जुबान न होती ,

 तो कुछ कहके सुनाने की  इबादत  ही न होती

 

काश कलम में हमारे स्याही न होती ,

कुछ लिखके बताने की हसरत   ही न होती  

------------निशाँ

दोष न माझा झाले नास्तिक जरी -

 .

========================

--- दोष न माझा झाले  नास्तिक जरी --

========================

देव नसतोच मुळी 

ती  आहे श्रद्धा खुळी

देवत्व  यायला टाकीचे घाव सोसावे 

माणुसकी यायला काय  बरे करावे 

  सूर्यदेवाने  व्यापले आकाश 

 अर्ध्य दिल्याने मावळलाय कधी सावकाश 

मंदिरात याच्यापुढे लाडू पेढ्याची रास

देतोय का भुकेल्यांना एकतरी घास

नवनाथाची पारायणे करा 

अनाथानो रस्त्यावर मरा

 

वेद ,वचने,अभंग ,प्रवचने करा कीर्तने 

अठराविश्वे दारिद्र्यात सुखाने नांदणे 

अनंते ठेविले तसेची राहावे 

चोरी ,वाटमारी मुकाट पाहावे 

देवा करितो तुजसाठी  एकादशी 

कर्जबाजारी होऊन घेतो फाशी 

देवा पावशील नवसाला कावडीत आणली गंगा 

चेंगरा चेंगरीत ठार , तुझ्याच नवसाच्या रांगा

 भक्त   तुझ्या  ओढीने  दरवर्षी पायी करतो शेकडो मैलाची वारी 

यंदाही दर्शन नाही,अभिषेकास बैसली मुख्यमंत्र्यांची स्वारी 

किती गुणगान गावे तुझे अस्तिकापरी 

न फुटला पाझर तुजला दोष न माझा  झाले नास्तिक जरी 

          --मनिषा 

किरदारों को निभाने में वक्त जाया न करो 

बुझ दिलो की तरह यूँ  खुद को छुपाया न करो 

यहमियत रखो सपनो की ,सपनो को यूँ  जाया न करो 

बेबस होगा तेरा जश्न ,यूँ महफिले सजाया न करो 

काफिले पे कितने मगरूर थे तुम ,काफिला  यूँ पीछे छोड़ आया न करो

समंदर में ढुंढ़ो  निशाँ अपने , खोज में नहर का पानी यूँ ही बहाया न करो 

  

---निशाँ

-- 

अभंग

अभंग 

कडू  निंब खावा   | रोग चुकवावा

गुण ओळखावा | औषधिक

धोत्र्याच्या फुलात | विष जातिवंत 

सन्मान   पूजेत | शंकराच्या   

नदीचा हा पूर  | नेई दूर दूर

 निर्माल्याचा थर | गावातील 

असतील शिते | जमतील भुते 

सदा पात्र रिते | नाठाळाचे 

करून देखावा   | करी भक्त धावा 

विठ्ठल स्मरावा  | मनातील

करावा  विचार    |तन  हे नश्वर 

पुजावा ईश्वर | क्षणभर 

 -मनिषा  बेळगे